Hasierara

Kontsultak

Auzoak

aginaga    [ elizalde ]    kalezar    txikierdi    urdaiaga    zubieta   

San Salbatore eliza XIII. edo XIV. mendearen hasiera aldean eraiki zen. Axentxio Elustondok
“Usurbil mendez-mende” liburuan dioenez, eliza hau baino lehenago, beste eraikuntzaren
bat omen zegoen bertan. Paris etxearen lurretan egin omen zen. Kondaira edo egia, Olarriondon
haur bat hil omen zen, eta elurragatik Donostiara lur ematera eraman ezin izan zutenez,
eliza eraikitzen hasi omen ziren, eta elizaz gain -Elustondok jarraitzen du- ermita bat ere bai,
gaur Juandeuntzenea etxea dagoen tokian.

Elizalderen fundazioa horrela izan bazen ere, XIV. mendearen bukaera aldean, 1378an, hiribildua
sortu eta zazpi urtera, Enrike IIa Gaztelako erregeak Atxegako jaunari San Salbatore elizan
lehenagotik zuen patronazgoa legeztatu zion. Ordutik aurrera,Atxegako jauna izan zen elizaren
maiordomoa eta agintaria. Honela sortu zen Elizalde San Salbatore inguruan.
XVI. mendean, e rretorearenarekin batera, Elizaldek ez zituen hamasei etxe baino gehiago.
Garai hartan, Belmonte hirigune zaharra kokatzen zen lekua baino erosoagoa zenez, e t xe
gehiago egin, eta handitzen joan zen.

Garai bere a n , poliki-poliki, Elizalde herr i a ren erdigune bihurtzen joan zen, eta harre s i
barruan (Kalezarren, alegia) zeuden saltoki eta dendak Elizaldera etorri ziren. 1661ean erabaki zen Ko n t z e j u e t xe berria egitea eta usurbildarrek, eztabaida luze baten
ondoren, Paris etxeko hariztian –ordura arte usurbildarrak biltzen ziren hariztian- eraikitzea
erabaki zuten. Kontzejuetxe berria egiteko, hariztia bota egingo zuten seguru asko. Hala ere,
Gaztañagako hariztian ere batzarrak aire librean egiten zirela ziurta daiteke.

1672an bukatu zen eraikuntza berr i a . A u rre ko n t u a ren bi heren Usurbil herriak ordaindu
zuen, eta Aginagako Komunitateak beste herena,Aginaga kontzeju edo herriko etxe berriaren
bultzatzaile sutsua izan baitzen. Izan ere, garai hartan Belmonte eta Aginagaren artean ezinikusi
nabarmena zegoen, eta azken hauek inoiz ez zuten Belmonten –handik aurrera Usurbilzarra
deitua- egiten ziren batzarretera joan nahi izan.

Alkatea urtero aldatzen zen. Bi urtez jarraian,Usurbil herriak (Elizalde eta Kalezar) izendatzen
zuen; hirugarren urtean, berriz,Aginagak (eta honen barnean Urdaiaga). Nolabait Kalezarrekoei
konpentsatzeko edo, alkateak bere audientziak Belmonteko harresi barnean hartu behar zituen.
Belmontekoek erreklamatu bazuten ere, handik aurrera, salbuespen batzuetan izan ezik, ez
zen batzarrik egin Kalezarren.

Elizalde edo Kaleberri, bada, herri osoaren erdigune bihurtu zen, gero eta garrantzi nabarmenagoa
hartuz.Aldiz, Usurbilzarra edo Kalezar auzo bihurtua eta baztertua gelditu zen.

1674an bi kale zituen eta 30 etxez osatutako multzo batek osatzen zuen plaza. Beraz, 100
urtetan bikoiztu egin zen.

1916an, Elizalden 45 etxe zeuden. Garai hartan, hiru eskola zeuden Usurbilgo udalerri guztian.
Urrutiko baserrietan ere baziren “sasi eskola” antzeko batzuk: Egioletan,Aginagako Arburun.
.. Haien kargu titulurik gabeko eta oso gutxi ordaindutako irakasle batzuk zeuden. Bazen
aguazil, bat eta honek zaintzen zuen Elizaldeko erdigunea, eta beste goarda batek udal dermioko
beste guztia. Guardia Zibila ere bazegoen, eta bi sendagile eta botika bat. Ospitalerik ez
zegoen, baina bai Miserikordi etxe bat.
Hilabete guztietako lehenbiziko larunbatean ganadu feria egiten zen.

Kaleberrik, erdiguneaz gain, baserri auzo zabalak hartzen ditu. Mugak hauek dira: ekialdetik
Aranerrekak bereizten du Kalezarretik, Intxuspeko errekak, berriz, mendebaletik bereizten du
Aginagatik. H e gomendebalean Urdaiaga dago, Oria ibaiaren beste aldean. K a l e b e rrik ere mu
zabala hartzen du mendialdean. Goialdean, M e n d i z o rrotz eta Bordatxo mendiak punturik
altuenak dira. Azkenik, Latxaerrekan muga egiten du Igeldoko herriarekin.

Goialdean aurkitzen dira erdigunetik urrutien dauden baserr i a k : Egioletak, Arratzainak,
Urteta, desagertutako Artikulak eta gertuago dauden Egiluzeaundi eta Txiki, Olloki, Zumitzaga
eta Urkamendi.
Beherago, erdigunetik hurbil, bakoitzak gain bat hartuz, Olarri,Agerreak eta Udarregi kokatzen
dira.

Erdigunea inguratzen beste hainbat baserri handi daude: Kaparotz, bi Olarriondoak , Agerreazpi.
Baita Usurbilgo historian hain aipagarria izan den Atxega jauregia ere.
Erdialdean, gaur geratzen diren etxe esanguratsuak, besteak beste, Gaztañaga eta Artzabal
baserriak dira. Saroe jauregi bikaina ere, erdialdean dago.

Azkenik, aipatu behar dira duela urte gutxi arte erdialdean zeuden hamaika kale-baserri txikiak
eta herriari halako giro baserritarra ematen ziotenak. Bi baserritar ermandade zeuden:
Tomasenean eta Patrinean biltzen ziren.

Elizaldetik ipar-ekialdera eta Olarriondo baserrietatik hurbil kokatzen da Agerreazpi, malda leun batean, soro, belardi eta baratze artean. Aurrealde nagusia (hegoekialdea) oso erregularra eta proportzionala da. Ertzetan, leihoetan eta ate nagusian harearrizko harlanduak ditu aurreneko solairuan, eta ganbaran, adreilu zeramikoa. Ateburuan, harrian landutako gurutze bat dago, "Iesus Nazaren" grabatutako hizkiekin. Eraikuntza, orokorrean, XVII. eta XVIII. mendeetan eraikia dago, barruko zurezko egiturak galduak baditu ere zatirik handienean. Ganbaran bakarrik mantentzen du berezko egitura. Zati handienean hormigoiz berreraikia dago.

XV. mendean (edo agian lehenago) sortua da oinetxe hau, beraz Usurbilgo zaharrenetakoa da. Luis Murugarrenek "Miguel de Aguirre debajo" aipatzen du Usurbilen ezagutzen den lehenengo erroldan, 1499 urtekoan. Autore honek dioenez, beharbada etxe honetakoa zen.

Domingo de Lizasok, bere "Nobiliario" lanean, aipatzen du "Agirre Azpi" etxe nagusi bezala:

"En la jurisdicción de la villa de Usurbil permanece la Casa Solar de Aguirre de Yuso una de las mas antiguas pobladoras de la provincia de Guipúzcoa, de nobles hijosdalgos notorios de sangre al fuero de España, de cuyo principio y fundacion no hay memoria".

Martin Ochoa de Aguirre etxe honetan jaio zen XV. mendearen erdialdean. Maiorazkoa zen. Donostiara joan zen bizitzera, eta hirian Margarita de Irigoyen andrearekin ezkondu zen.

Beren seme Martin de Aguirre armadorea zen, zenbait itsasontziren jabe. 1493an, Donostian erregidore izan zen, eta Perona de Hernialde andrearekin ezkondua zegoen. 1500ean, Puerto de Santa Marian hil zen eta herri horretako eliza nagusian hilobiratu zuten, aldare nagusiaren ondoan.

Aurrekoen semea zen Juan Lope de Aguirre, Agerreazpiko oinordekoa izan zen. Armadorea zen hau ere eta Donostiako alkate 1534 eta 1539 artean. Catalina de Echave tolosarrarekin ezkondu zen.

Beren semeak Juan Lopez de Aguirrek, hartu zuen oinetxeko maiorazkoa. Bere aita bezala, armadorea eta kapitaina zen. Gaztelako erregearen zerbitzuan, 1530ean turkoen kontra aritu zen gerran, Gipuzkoako beste jendeekin batera. Gero Lapurdiko Donibane Lohizune erre zutenen artean egon zen, 1550 inguruan. Donostiako alkate izan zen 1552, 1556 eta 1578 urteetan. Erregidore eta probintziako diputatu nagusi ere izan zen beste hainbat urtetan. Felipe IIa erregearen eskua musukatu zuen, hura Ingalaterratik itzultzean Donostiatik pasa zenean. Marota de Alcega hernaniarrarekin ezkondu zen.

Bost seme-alaba izan zituzten, bigarrenak, hau da, Juan Lopez de Aguirre y Alcega lizentziatuak, bere gurasoak ordezkatu zituen Agerre Azpi etxean. Juan Lopez beti Donostian bizitu zen eta emaztea Ana de Zavala y Lasao zuen, Zestoako Lasao oinetxekoa. Honela Atxegatarrekin ahaidetu ziren.

Gabriel de Aguirre izan zen ondoren Agerreazpiko maiorazkoa hartu zuena. Abokatua, auditore militarra eta Inkisizioko notario izan zen Donostian. Catalina de Arteagarekin ezkondu zen, Ordiziako Arteagatorreko alaba.

Seme bakarra izan zuten Antonio Aguirre, Alcantara Ordeneko Zalduna eta Indietako Armadako almirantea. Ezkongabe hil zen eta honela bukatu zen oinetxe honetako leinua.

XX.mendean, Juan Kruz Unanue zen Agerreazpiko maiorazkoa. Gregori Alzaga Uruazabal Olarriondozarreko Alzaga sendiko alabarekin ezkondu zen, eta sei seme izan zituzten: Joxe Manuel, Antonio, Anakleto, Patxiku, Juan Ignazio eta Joxe Ramon. Azken hau gazterik hil zen: 14 urterekin. Joxe Manuel zaharrena, maiorazkoa zenez, etxean gelditu zen. Zubietako Araetako alaba zen Manuela Roteta Arrutirekin ezkondu zen, eta zortzi seme-alaba hazi zituzten. Lehen ez bezala, maiorazka alabarik gazteena gelditu zen Agerreazpin: Arantxa Unanue Roteta, alegia. Antonio Portularrumerekin ezkondua dago. Antonio Aiako Santioerrekako Portularrume (Larrume soilik deitzen diote) baserriko semea da. Hiru seme dituzte.

Agerreazpin zazpi edo hamar abelburu izaten ziren, izan ere, Agerreazpik oso lursail erosoak ditu, etxearen inguruan. Mendia ere badute Santsonenea eta Arratzain baserrien artean. Gaur, 20 esne-behi eta zortzi edo bederatzi biga hazten dituzte. Esnea gazta egiteko Olaztiko "Vasco Navarra" gaztategiari saltzen diote.

Baserriaren lotutako argazkiak: